Waartoe is het onderwijs op aarde in het AI-tijdperk?
Wat is eigenlijk het doel van onderwijs, nu AI steeds meer cognitief werk overneemt? Oftewel: waartoe is het onderwijs in het AI-tijdperk eigenlijk op aarde? Dit is wat mij betreft eigenlijk de centrale vraag van de publicatie Creating a Better World Through Education.
Foto: WOKANDAPIX, Pixabay
Het vermogen om relaties aan te gaan, vertrouwen op te bouwen en samen betekenis te geven. Dat zou wel eens de rode draad kunnen zijn van deze uitgave, die m.i. gebruikt kan worden bij de ontwikkeling van een AI-strategie.
In de openingsbijdrage doet Isabelle Hau verslag van gesprekken met Charles Chen Yidan, oprichter van de stichting die deze publicatie uitgeeft, en met de eerste prijswinnaars Vicky Colbert en Carol Dweck. Volgens Hau begint geen van hen over technologie, maar over mensen. Colbert ontwerpt al vijf decennia onderwijs vanuit Escuela Nueva in Colombia, met samenwerkend leren, docenten als mentor en partnerschappen met ouders. Zij vraagt zich af waarom iedereen spreekt over leren in eigen tempo, terwijl samenwerkend leren uit beeld raakt. Het werk van Dweck laat zien dat de relatie tussen docent en lerende bepaalt of lerenden intellectuele risico’s durven te nemen. Hau introduceert het begrip relationele intelligentie: het vermogen om vertrouwen op te bouwen, verbondenheid te creëren, conflicten te herstellen en samen betekenis te geven. Deze intelligentie is volgens haar niet eigen aan een individu, maar komt voor tussen mensen.
Elizabeth King stelt dat onderwijs lang draaide om menselijk kapitaal: kennis en cognitieve vaardigheden die economisch rendement opleveren. Aangezien (generatieve) AI teksten, software en analyses kan produceren, kun je je steeds minder onderscheiden met deze bekwaamheden. King benadrukt daarentegen het belang van relationele vaardigheden die lerenden ontwikkelen tijdens -wat zij noemt- duizenden onvolmaakte ontmoetingen met verzorgers, docenten en leeftijdgenoten. We leren hoe we persoonlijke banden in stand kunnen houden ondanks wrijvingen, hoe we kunnen herkennen wanneer we elkaar verkeerd hebben begrepen, hoe we de balans weer kunnen herstellen en hoe we vertrouwensbreuken kunnen herstellen. Slimme technologie maakt dat volgens King lastiger. Een generatie leert deels communiceren met machines die begrip simuleren zonder het te bezitten, via interfaces die wrijving wegnemen en daarmee ook een deel van het dagelijkse werk van vertrouwen opbouwen. Daarom wordt de rol van de onderwijsinstelling volgens King in het AI-tijdperk belangrijker, niet minder belangrijk. De onderwijsinstelling is een van de weinige instituties die erop zijn ingericht om uiteenlopende jonge mensen langdurig en fysiek met elkaar in contact te brengen, en dat op grote schaal. Vertrouwen in een samenleving ontstaat volgens haar in talloze kleine interacties waarin lerenden ervaren of zij op anderen kunnen rekenen. Onderwijsinstellingen moeten relationele ontwikkeling daarom tot de kern van hun opdracht rekenen, en docenten moeten samen met ouders worden voorbereid om deze vaardigheden bewust te ontwikkelen. Goede docenten doen dat waarschijnlijk al, maar dit werk wordt volgens King nauwelijks gemeten of ondersteund.
Omdat onderwijsinstellingen zich niet zullen organiseren rond een vermogen dat zij niet kunnen zien, besteedt King veel aandacht aan meten. Zij verwijst naar onderzoek van Kirabo Jackson in North Carolina. Docenten die zorgen voor hogere toetsscores, blijken grotendeels andere docenten te zijn dan degenen die gedrag zoals aanwezigheid en schorsingen positief beïnvloeden. Dat laatste effect voorspelt het afronden van de middelbare onderwijsinstelling sterker. King pleit voor een coachingsinstrument dat docenten formatieve feedback geeft, aangevuld met een index op systeemniveau. Zij waarschuwt wel voor problemen met validiteit en betrouwbaarheid, en voor te stellige claims over de relatie tussen relationeel vermogen en welvaart.
Jeffrey Bradach (The Bridgespan Group) sprak met de leiders van drie organisaties met invloed op systeemniveau: ARED in Senegal (tweetalig onderwijs), CAMFED (onderwijs voor meisjes in Afrika) en Pratham in India, bekend van Teaching at the Right Level (TaRL). Hij komt tot vijf observaties. De organisaties werken niet met één strak voorgeschreven model, maar beschermen de kern en laten ruimte in de uitvoering. Zij stemmen het model af op wat overheden kunnen betalen; TaRL vraagt in India na invoering geen extra overheidsgeld. Zij werken vanaf het begin samen met overheden en bouwen vertrouwen op. Zij combineren lokale verankering met data en gerandomiseerd onderzoek. En zij investeren in betrokkenheid in plaats van naleving: wie het programma van Pratham in een regio ondersteunt, geeft eerst zelf bij voorkeur drie weken les aan een groep kinderen.
Linda Darling-Hammond en Elena Silva (Learning Policy Institute) beschrijven hoe Californië het voortgezet onderwijs herontwerpt rondom relaties, betekenisvol leren en verbinding met gemeenschap en beroep. Een pilot met community schools groeide uit tot een investering van 4 miljard dollar in 2.500 onderwijsinstellingen. Oakland High School, waar 90 procent van de lerenden uit een gezin met een laag inkomen komt, werkt met kleine leergemeenschappen, meerjarige mentoraten en projectonderwijs gekoppeld aan stages. In 2024 behaalde 86 procent van de lerenden binnen vier jaar een diploma. Volgens de auteurs schaalt innovatie niet vanzelf op: filantropie stimuleert, onderzoek levert bewijs en de overheid verankert wat werkt in publieke infrastructuur.
Kai-ming Cheng en Yongxin Zhu bespreken het New Education Initiative (NEI) in China, dat in 25 jaar is gegroeid van één onderwijsinstelling naar meer dan 11.000 onderwijsinstellingen. Het Chinese onderwijs wordt volgens hen gedomineerd door examens, met veel druk en passief leren als gevolg. NEI stelt het welzijn van lerenden centraal en hanteert tien acties, zoals een leesrijke schoolomgeving en samenwerking tussen onderwijsinstelling en gezin. Onderwijsinstellingen ontvangen geen financiële voordelen en hoeven geen voorschriften te volgen. Zij sluiten zich aan omdat ze een gedeelde onderwijsvisie herkennen.
Bruce Au (Yidan Prize Foundation) en Amy Klement (Imaginable Futures) stellen dat onderwijsfilantropie vaker relationeel faalt dan technisch. Projecten stranden bij een wisseling van minister, coalities vallen uit elkaar door onderlinge concurrentie, en ontvangers van subsidies durven geen onwelkome waarheden te vertellen. Zij pleiten voor relationele filantropie: neem relationeel vermogen mee bij de beoordeling van partners, ontwerp samenwerkingen die langer bestaan dan de financiering, en maak ruimte voor lastige gesprekken.
De laatste bijdrage, van Myra Anubi (BBC World Service) en Jessica Wong (Yidan Prize Foundation), gaat over onderwijs in crisissituaties. Can’t Wait to Learn biedt Syrische kinderen in Libanon digitale leergames naast klassikaal onderwijs, terwijl BRAC in Oeganda en Bangladesh spelend leren organiseert voor jonge kinderen in vluchtelingengemeenschappen. Beide programma’s worden samen met de gemeenschap ontworpen, zodat cultuur en identiteit zichtbaar zijn in de leeromgeving. Volgens de auteurs zijn kinderen in crisisgebieden niet alleen hulpbehoevenden, maar ook lerenden met ambities en veerkracht.
Mijn opmerkingen
In het begin van mijn blogpost schreef ik dat deze publicatie volgens mij gebruikt kan worden bij de ontwikkeling van een AI-strategie. Daarin formuleer je immers ook een visie op AI en leren, en leg je ook principes vast die je na wilt streven bij het gebruik van AI voor leren, opleiden en onderwijs.
Deze uitgave sluit ook aan bij mijn opvatting -deels ontleent aan het werk van Illeris– dat leren niet alleen een cognitief, maar ook een sociaal proces is. Juist dankzij dat sociale proces ontwikkel je relationele vaardigheden. Als een relatie tussen docent en lerende ontbreekt, gaat dat ten koste van motivatie en het gevoel van verbondenheid. Je kunt AI gebruiken om die relatie te simuleren, maar vooralsnog schiet AI daarin tekort.
Ook herken ik het punt van King dat interfaces wrijving wegnemen. Chatbots zijn vrijwel altijd beschikbaar, gaan vaak mee met de gebruiker en veranderen zelf niet blijvend door een gesprek. Daardoor bieden ze weinig tegenspraak. AI kan docenten wel tijd opleveren om in relaties te investeren, maar of dat gebeurt, hangt af van keuzes die wij maken in hoe we de vrijgekomen tijd benutten.
Het betoog van King sluit eveneens aan bij integrale beroepsvorming, een begrip van arbeidssocioloog Albert Mok. Naast vakbekwaamheid gaat het daarbij om beroepsethiek (verantwoordelijkheid nemen, respect tonen) en beroepscultuur (collegialiteit, elkaar aanspreken, samenwerken). Relationele intelligentie past m.i. vooral bij die laatste twee domeinen. Naarmate AI meer werk overneemt, worden deze menselijke bekwaamheden belangrijker.
King ziet de school als plek voor langdurig, fysiek contact tussen uiteenlopende jongeren. In het mbo vindt die vorming ook plaats in de beroepspraktijk, en in beroepsgemeenschappen van lerenden, docenten en mensen uit de praktijk, waarin lerenden een beroepsidentiteit ontwikkelen. Dat betekent wat mij betreft ook dat het beroepsonderwijs ook een nadrukkelijke rol heeft te vervullen bij de ontwikkeling van relationele vaardigheden, binnen de context van integrale beroepsvorming. Toch ligt de nadruk in het beroepsonderwijs nog vaak op vakbekwaamheid en de kwalificerende functie. De leerroutes met stages en meerjarige mentoraten in Oakland lijken overigens op wat we in het mbo kennen van beroepspraktijkvorming en studieloopbaanbegeleiding.
Ik vind overigens wel dat deze uitgave mens en technologie te veel tegenover elkaar positioneert. Technologie en menselijke relaties beïnvloeden elkaar ook wederzijds. Online leren hoeft bijvoorbeeld niet tot isolement te leiden, mits je ontwerpt voor verbondenheid. Computer supported collaborative learning is bijvoorbeeld een terrein waarin digitale technologie juist wordt gebruikt voor samenwerkend leren, al is dat ook best complex. AI kan ook worden gebruikt voor interactief leren. Menselijke interactie is bovendien niet vanzelf van hoge kwaliteit, en veel lerenden hebben geen sterk sociaal netwerk. De vraag is anno 2026 hoe AI het leren als sociaal proces kan faciliteren en versterken.
Via Gerben Hoogenboom.
Mijn bronnen over (generatieve) artificiële intelligentie
Deze pagina bevat al mijn bijdragen over (generatieve) artificiële intelligentie.
Lees het hele
artikel