Bloggers

Van Wilfred Rubens (redactie) | 03-09-2026 | | (0) reacties

Leiden open, afstands- en digitaal onderwijs (ODDE) tot minder CO2-uitstoot?

Open, afstands- en digitaal onderwijs (ODDE) veroorzaakt doorgaans veel minder CO₂-uitstoot dan onderwijs op de campus, maar de winst wordt deels tenietgedaan door zogenaamde ‘reboundeffecten’ en het toenemende energiegebruik van generatieve AI. Dat blijkt uit een systematische review van Zawacki-Richter en Cefa.

De auteurs constateren dat onderwijsinstellingen wel worden aangesproken op het terugdringen van hun broeikasgasuitstoot, maar dat de milieueffecten van onderwijsvormen zelf veel minder aandacht krijgen dan die van het beheer van locaties. Daarom brachten zij onderzoek naar de CO2-voetafdruk van ODDE systematisch in kaart. Voor de selectie van studies doorzochten de onderzoekers vier databases en pasten zij vooraf vastgestelde in- en uitsluitingscriteria toe, wat uiteindelijk 17 bruikbare studies opleverde uit de periode 2002-2025.

De onderzoekers hebben daarbij onder meer gekeken naar ‘reboundeffecten’. Een reboundeffect ontstaat wanneer een besparing die je op de ene plek behaalt, geheel of gedeeltelijk wordt tenietgedaan door extra verbruik elders.

Wat betreft publicatiepatronen laat de analyse zien dat het onderwerp lange tijd nauwelijks aandacht kreeg: pas vanaf 2019 verschijnen er jaarlijks artikelen, met een piek in 2022, het jaar waarin de effecten van de coronapandemie op onderwijs zichtbaar werden in onderzoek. De meeste studies komen uit Groot-Brittannië en de Verenigde Staten; de onderzoeksgroep van de Open University UK is met meerdere publicaties het meest actief.

De review onderscheidt twee fasen. In de eerste fase (2002-2019) ontwikkelde een groep onderzoekers van de Open University UK de zogeheten SusTEACH-methode om de energie- en CO₂-impact van verschillende onderwijsvormen te vergelijken. Uit deze studies komt naar voren dat afstandsonderwijs gemiddeld 83 tot 90 procent minder CO₂-uitstoot veroorzaakt dan onderwijs op locatie, vooral doordat reiskosten en campusgebruik wegvallen. Online onderwijs bleek daarbij niet per definitie zuiniger dan papieren afstandsonderwijs: in een vroege studie leidde het gebruik van digitale technologie juist tot meer energiegebruik, terwijl latere studies met de verfijnde SusTEACH-methode wel een beperkte extra besparing van online leren lieten zien.

De tweede fase (2020-2025) bestaat vooral uit studies die de CO₂-uitstoot van ‘campusuniversiteiten’ vóór en tijdens de coronapandemie vergeleken. Deze studies, uitgevoerd in onder meer het Verenigd Koninkrijk, Indonesië, Japan, China, de Filipijnen, Turkije en Thailand, doen verslag van reducties die uiteenlopen van ongeveer 17 tot 61 procent tijdens de lockdownperiodes. Een studie in het Verenigd Koninkrijk laat echter zien dat het merendeel van de resterende uitstoot tijdens de lockdown ontstond door thuiswerken en thuis studeren, terwijl de locaties zelf, ondanks leegstand, nog altijd aanzienlijke energie bleven verbruiken voor onderhoud. Dit is dus zo’n reboundeffect dat de besparingen die aan online onderwijs worden toegeschreven, relativeert.

De onderzoekers wijzen daarnaast op de rol van generatieve AI. Datacenters die large language models trainen en draaien, vragen veel elektriciteit en water voor koeling; een zoekopdracht via een AI-chatbot zou tot vijf keer meer energie kosten dan een vergelijkbare zoekopdracht via een traditionele zoekmachine. Ook de productie van digitale apparatuur, met schaarse metalen en zeldzame aardmetalen, brengt milieukosten met zich mee die in de bestaande CO2-voetafdruk-berekeningen doorgaans niet worden meegenomen.

De review studie benadrukt meerdere keren het ontbreken van een gestandaardiseerde methode om de CO2-voetafdruk van onderwijsactiviteiten te berekenen. Instellingen kiezen verschillende afbakeningen: sommige nemen alleen directe en ingekochte energie mee (scope 1 en 2), andere ook studenten- en personeelsreizen (scope 3). Dat maakt vergelijking tussen studies lastig. Vanwege deze methodologische verschillen en het beperkte aantal studies was een kwantitatieve meta-analyse ook niet mogelijk. De auteurs concluderen niettemin dat ODDE per saldo de potentie heeft om een positieve bijdrage te leveren aan het terugdringen van de CO2-voetafdruk van het onderwijs. Vervolgonderzoek moet zich echter meer richten op reboundeffecten en op vergelijkbare, gestandaardiseerde meetmethoden.

Mijn opmerkingen

Ik vind het terugdringen van de CO2-uitsoot van groot belang. Het onderwijs heeft hier ook een verantwoordelijkheid in. Zelf merk dat deels online leren ten behoeve van het tegengaan van klimaatverandering geen onderwerp van gesprek is binnen het onderwijs, als mijn ervaring hierin tenminste representatief is. Uiteraard zijn er ook tal van andere redenen die maken dat je wel of niet kiest voor online of blended learning. Instellingen die van oudsher zijn ingericht op afstandsonderwijs, hebben in elk geval een compacte campus en beperkte reisbewegingen, maar zijn qua uitstoot ook niet goed te vergelijken met een reguliere onderwijsinstelling die tijdens de pandemie tijdelijk overschakelde op online onderwijs (of eigenlijk: remote emergency teaching).

Ik ben er daarbij altijd van uit gegaan -mede op basis van een wat ouder onderzoek– dat online leren de CO2-uitstoot drastisch reduceeert. De hierboven besproken studie laat zien dat de potentie er is, maar dat veel afhangt van meerdere factoren en dat reboundeffecten kunnen optreden.

Ook hier doet de context ertoe. Hoe vaak moeten lerenden en medewerkers reizen, hoever reizen zij, met welke vervoersmiddelen reizen zij (elektrische auto, fiets, OV, benzineauto, diesel, combinatie)? Wat gebeurt er met de leegstaande ruimtes? Blijven we die verwarmen/koelen of niet? Hoe energiezuinig zijn de gebouwen? Is sprake van een kamelenweek in het onderwijs (medewerkers en studenten zijn er vooral op dinsdag en donderdag, en veel minder op de andere dagen)? Gebruiken lerenden en medewerkers de devices ook voor andere doeleinden (bijvoorbeeld privé of ook tijdens de les), zodat je de milieukosten (o.a. gebruik schaarse metalen)  niet alleen op het conto van het online of blended onderwijs kunt schuiven? Stoppen we bijvoorbeeld met vliegen naar internationale conferenties als we meer gebruik maken van AI? Niet verbazingwekkend dat het meten van de effecten van online leren op de CO2-voetafdruk zo complex is en gestandaardiseerde meetmethodes ontbreken.