Waarom kritisch denken in het AI-tijdperk zo belangrijk is
Of het gebruik van generatieve AI het kritisch denken van lerenden ondermijnt, hangt niet zozeer af van de technologie zelf, maar van de keuzes die lerenden maken over hoe zij die inzetten. Volgens Stefani Goga is het daarbij belangrijk dat we lerenden overtuigen waarom kritisch denken zo belangrijk is. De auteur geeft daar helaas zelf geen aanzet toe. Ik probeer deze lacune in deze blogpost vanuit twee invalshoeken wel in te vullen.
Goga illustreert haar betoog met twee lerenden die dezelfde schrijfopdracht op een verschillende manier aanpakken. De eerste lerende formuleert zelf argumenten op basis van eigen aantekeningen en vraagt vervolgens een AI-chatbot om die argumenten kritisch te bevragen en te betwisten. Dat gesprek dwingt tot dieper nadenken over eigen aannames en leidt tot sterkere argumenten. De tweede lerende vraagt de chatbot direct om relevante argumenten te genereren en die in een structuur te verwerken, waarna de tekst verder wordt uitgewerkt met details uit het onderwijs. Beide lerenden leveren uiteindelijk een essay in, maar het cognitieve proces dat hieraan voorafging verschilt aanzienlijk.
De aanpak van de eerste lerende is pedagogisch-didactisch waardevoller, zo stelt Goga. Tegelijkertijd erkent ze dat de tweede aanpak niet irrationeel is. Wanneer inspanning en beloning niet duidelijk aan elkaar zijn gekoppeld -en docenten het al moeilijk vinden om AI-gegenereerd werk te herkennen (Waltzer et al., 2024)- is een calculerende houding begrijpelijk. Cox (2024) stelt in een vergelijkbare analyse dat het delegeren van taken aan beschikbare middelen een rationele strategie is in een cultuur die snelheid en productiviteit waardeert. Een Amerikaanse student verwoordde het in 2023 (Terry, 2023) zo: onderwijsinstellingen scheppen omstandigheden waarin intellectuele inspanning overbodig lijkt.
Hier speelt volgens Stefani Goga een bredere context een rol. Het onderwijs legt momenteel sterk de nadruk op AI-geletterdheid als voorbereiding op de arbeidsmarkt. Uit een rapport van Jisc blijkt dat inzetbaarheid na afstuderen de grootste zorg is van Britse lerenden in het hoger onderwijs. Dat is begrijpelijk in een systeem waar velen aanzienlijke schulden opbouwen, en het wordt versterkt door de aanhoudende berichtgeving over de invloed van AI op de arbeidsmarkt voor afgestudeerden. Het gevolg is dat de vraag hóé je AI inzet meer aandacht krijgt dan de vraag waaróm je zelf kritisch zou moeten nadenken.
Goga stelt dat kritisch denken in de literatuur wordt omschreven als zowel een vaardigheid als een houding, dispositie (Facione et al., 1995). De vaardigheid verwijst naar het vermogen om analytisch te redeneren; de houding naar de bereidheid om dat in een concrete situatie ook daadwerkelijk te doen. Veel onderwijs richt zich op de vaardigheid, maar Goga bepleit meer aandacht voor de houding. Kritisch denken vergt inspanning, en lerenden moeten bereid zijn die inspanning te leveren. De vraag is hoe het onderwijs omstandigheden kan creëren waarin lerenden zelf de waarde inzien van dieper nadenken, in een omgeving die efficiëntie en tijdsbesparing beloont.
Twee perspectieven waarom kritisch denken zo belangrijk is
Het is een sterke keuze van Goga om kritisch denken niet alleen als een te trainen vaardigheid te benoemen, maar ook als een houding (een dispositie). Juist de houding -de bereidheid om kritisch te denken- staat onder druk, niet het vermogen zelf. Tegelijk is het jammer dat Goga de vraag die ze zelf stelt -waarom is kritisch denken de moeite waard?- onbeantwoord laat. Ze formuleert het als een uitdaging voor het onderwijs, maar biedt zelf geen richting of aanzet tot een antwoord.
Ik wil eerst in z’n algemeenheid beargumenteren waarom kritisch denken belangrijk is, en vervolgens een relatie leggen met twee m.i. relevante perspectieven.
Kritisch denken stelt mensen in staat om informatie te beoordelen op betrouwbaarheid, redeneringen te toetsen op geldigheid en conclusies te onderbouwen met argumenten in plaats van aannames. In een samenleving waarin informatie in hoge volumes en via uiteenlopende kanalen beschikbaar is -en waarin desinformatie wijdverspreid is- is dat vermogen een voorwaarde voor zinvolle maatschappelijke participatie. Wie niet in staat is onderscheid te maken tussen goed onderbouwde en slecht onderbouwde beweringen, loopt het risico beslissingen te nemen op basis van onjuiste of misleidende informatie, en is minder goed in staat om deel te nemen aan democratische processen zoals het publiek debat of verkiezingen. Kritisch denken is dan ook onlosmakelijk verbonden met burgerschap. In arbeidsorganisaties geldt een vergelijkbare redenering: professionals worden regelmatig geconfronteerd met complexe vraagstukken, tegenstrijdige belangen en onvolledige informatie. Kritisch denken helpt hen om problemen te analyseren, alternatieve oplossingen te overwegen, eigen vooronderstellingen ter discussie te stellen en weloverwogen keuzes te maken. Kritisch denken draagt daarmee bij aan de kwaliteit van besluitvorming, samenwerking en professionele ontwikkeling; ongeacht het vakgebied.
Kritisch denken staat mijns inziens niet los staat van beroepsvorming, maar maakt daar integraal onderdeel van uit. Ik verwijs daarbij naar concept van integrale beroepsvorming van de arbeidssocioloog Albert Mok. Mok stelde dat er sprake moet zijn van samenhang tussen drie domeinen:
- Vakbekwaamheid waaronder sociale vaardigheden zoals communiceren, kritisch denken en problemen oplossen. Kritisch denken wordt dan als een vaardigheid benaderd.
- Beroepsethiek waarbij het gaat om het voorbereid zijn op beroepsethische dilemma’s, verantwoordelijkheid durven nemen, respect tonen en opkomen voor eigen normen en waarden. Wie ethisch wil handelen in een beroepssituatie, moet in staat zijn de eigen keuzes en de belangen van betrokkenen kritisch te wegen. Kritisch denken is dan meer een houding.
- Beroepscultuur waarbij het gaat om het verwerven van een beroepsidentiteit, het bevorderen van collegialiteit en solidariteit en het leren omgaan met leidinggevenden. Ook dat vraagt om een houding en vermogen om de eigen positie en de machtsverhoudingen in een organisatie kritisch te doordenken.
Kritisch denken is daarmee niet alleen een cognitieve vaardigheid. Moks driedeling laat zien dat een professional die alleen technisch bekwaam is, maar niet in staat is tot kritische reflectie, slechts gedeeltelijk gevormd is voor het beroep.
Een verwant perspectief vinden we bij de Braziliaanse pedagoog Paulo Freire. In zijn Pedagogie van de onderdrukten (1968) bekritiseert Freire wat hij het banking concept van onderwijs noemt: een model waarbij kennis wordt gezien als een deposito dat door de leraar in de leerlingen wordt gestort, wat leidt tot een passieve en afhankelijke houding van de leerling. Tegenover dit model plaatst Freire een dialogische en probleemstellende onderwijspraktijk, gericht op wat hij conscientização noemt: het proces waarbij individuen zich bewust worden van de sociale, politieke en economische situatie die hen onderdrukt, en worden aangemoedigd om kritisch na te denken over hun eigen situatie en de bredere context. Voor Freire heeft participatie alles te maken met kritisch denken: inzicht krijgen in de wereld rondom, zodat je in die wereld kunt opkomen voor jezelf en zaken kunt veranderen. Onderwijs is voor Freire nooit neutraal: het is óf een instrument dat mensen helpt zich te bevrijden en de wereld kritisch te begrijpen, óf een instrument van onderdrukking. Hoewel Freire zijn pedagogie ontwikkelde vanuit de context van armoede en sociale ongelijkheid in Latijns-Amerika, is de kern van zijn redenering breder toepasbaar: ook in arbeidsorganisaties en onderwijsinstellingen kunnen structuren van afhankelijkheid en passiviteit ontstaan wanneer mensen niet worden gestimuleerd om vragen te stellen, aannames te bevragen en hun eigen handelen te reflecteren.
Zowel Mok als Freire wijzen daarmee op dezelfde onderliggende gedachte: kritisch denken is geen toegevoegde eigenschap of vaardigheid, maar een voorwaarde voor volwaardige deelname aan de samenleving én aan het beroepsleven. Dáárom is kritisch denken als houding de moeite waard.
Mijn bronnen over (generatieve) artificiële intelligentie
Deze pagina bevat al mijn bijdragen over (generatieve) artificiële intelligentie.
Lees het hele
artikel