Kunnen we kritisch denken doceren?
De opkomst van AI leidt onder meer tot discussies over kritisch denken. Met behulp van AI kun je informatie genereren waardoor je zelf minder kennis zou hoeven te hebben, maar wel kritisch zou moeten kunnen denken. Zij die twee echter los van elkaar te zien? In “Can We Teach Critical Thinking” gaat Althea Need Kaminske van The Learning Scientists in op wat kritisch denken is en of het kan worden aangeleerd of verbeterd.
De bijdrage is een herplaatsing van een stuk uit 2019. De auteur deelt deze bijdrage opnieuw aangezien het AI en sociale media het debat over kritisch denken volgens haar opnieuw aanwakkeren. In het artikel begint Kaminske met een onderscheid dat veel discussies over kritisch denken vertroebelt: is kritisch denken een algemene vaardigheid die je in uiteenlopende situaties kunt inzetten, of is het domeinspecifiek en dus afhankelijk van kennis en ervaring binnen een bepaald vakgebied? Volgens de auteur gaan veel betrokkenen uit van de eerste interpretatie: kritisch denken als overdraagbare, algemene competentie. Maar onderzoek wijst volgens haar in een andere richting: de capaciteit om problemen op te lossen en goede beslissingen te nemen is sterk afhankelijk van iemands expertise in een specifiek domein. Wie goed kritisch kan redeneren over cognitieve psychologie, hoeft dat niet automatisch te kunnen bij softwareontwikkeling of filmkritiek.
Dat betekent echter niet dat gerichte instructie zinloos is. Kaminske bespreekt het werk van Tim van Gelder (2005), die op basis van inzichten uit de cognitieve wetenschap zes lessen formuleerde voor het onderwijs op het gebied van kritisch denken. De eerste les is dat kritisch denken moeilijk is. Het is een hogere-orde vaardigheid die vereist dat basale vaardigheden -zoals leesbegrip of basiskennis van een domein- al voldoende zijn ontwikkeld. Zonder die basis komt het kritisch doordenken van een tekst of redenering niet op gang.
De tweede les is dat expliciete, doelbewuste oefening nodig is. Kritisch denken ontwikkel je niet vanzelf door blootstelling aan een onderwerp. Kaminske pleit er voor dat instructie bewust plaatsvindt, bij voorkeur met technieken als gespreide herhaling en actief oefenen om kennis op te halen (strategieën die sowieso belangrijk voor leren zijn).
De derde les betreft transfer: het toepassen van kritisch denken in een andere context is op zichzelf ook een vaardigheid die geoefend moet worden. Kaminske beschrijft hoe ze studenten leert een bespreking van literatuur te schrijven als onderdeel van een vak Statistiek en Onderzoeksmethoden. Ook al hebben die studenten eerder leren schrijven en argumenteren, ze zijn niet in staat die vaardigheden zomaar toe te passen in een nieuwe context. Expliciete instructie en het bewust leggen van verbindingen met eerder geleerde vaardigheden is daarvoor van belang.
De vierde les maakt onderscheid tussen praktische en theoretische kennis, en stelt dat beide bijdragen aan kritisch denken. Iemand met uitgebreide praktijkervaring in een vakgebied kan rijkere oordelen vellen, maar een bredere conceptuele kennis van argumentatiestructuren en logische drogredenen kan die praktijkexpertise verder versterken. Van Gelder gebruikt het voorbeeld van iemand die veel verstand heeft van bier: die persoon denkt al kritischer over bier dan een leek, maar zou nog sterker redeneren als hij ook inzicht had in de opbouw van argumenten.
De vijfde les is dat het visueel in kaart brengen van argumenten –argument mapping– het kritisch denken kan ondersteunen. Het concretiseren van abstracte redeneringen via een schema sluit aan bij wat de cognitieve wetenschappen kennen als ‘dual coding‘: het combineren van verbale en visuele representaties om begrip te verdiepen.
De zesde en laatste les gaat over overtuigingen en hun invloed op het denken. Het is voor mensen moeilijk om kritisch te kijken naar ideeën die botsen met hun eigen opvattingen. De neiging om bevestiging te zoeken en tegenstrijdige informatie te negeren –confirmation bias– is een serieuze belemmering voor kritisch denken en verdient expliciete aandacht in het onderwijs.
Kaminske concludeert dat kritisch denken te leren valt, maar dat de overdracht naar andere domeinen moeizaam is en gerichte inspanning vereist. Ze erkent dat haar eigen kritisch denkvermogen sterk is binnen haar vakgebied cognitieve psychologie, maar buiten dat domein aanzienlijk beperkter.
Mijn opmerkingen
Rond 2000 werd gesteld dat we over minder hoeven te beschikken omdat we dankzij zoekmachines informatie snel konden opzoeken. Nu wordt beweerd dat we over minder kennis hoeven te beschikken omdat we dankzij AI informatie gemakkelijk kunnen genereren. Het debat over kritisch denken is door de opkomst van AI dan ook opnieuw actueel geworden. Het verweer hiertegen is niet veranderd. De bijdrage van Althea Need Kaminske laat zien dat we nog steeds zelf over domeinkennis moeten beschikken om kritisch te kunnen denken:
- Declaratieve kennis (“weten dat”): feiten, begrippen, definities en principes binnen een domein.
- Procedurele kennis (“weten hoe”): kennis van handelingen, stappen en methoden. Bijvoorbeeld: weten hoe je een literatuuronderzoek uitvoert.
- Conditionele kennis (“weten wanneer en waarom”): inzicht in wanneer welke aanpak passend is.
- Conceptuele kennis: begrip van relaties tussen concepten, structuren en principes. Begrijpen hoe feiten kennen samenhangen.
We kunnen niet beschikken over conceptuele kennis als we niet ook over declaratieve kennis beschikken. We kunnen niet kritisch denken en redeneren, los van kennis van feiten, begrippen, definities en principes.
De lastige vraag die niet in haar bijdrage wordt beantwoord, is hoeveel domeinkennis we nodig hebben. Als we nieuwe eisen stellen aan lerenden -zoals AI-fluency– dan zal dat ten koste gaan van bestaande leerinhouden. We zullen dus kritisch moeten nadenken welke domeinkennis echt noodzakelijk is voor kritisch denken.
Mijn bronnen over (generatieve) artificiële intelligentie
Deze pagina bevat al mijn bijdragen over (generatieve) artificiële intelligentie.
Lees het hele
artikel