Verwachte energiecrisis vergroot de noodzaak van online en blended learning
Het Internationaal Energieagentschap (IEA) waarschuwt voor de grootste energiecrisis ooit en roept op tot minder reizen. Deze oproep heeft naar mijn mening ook gevolgen voor leren, opleiden en onderwijs. Onderwijsinstellingen en L&D-afdelingen kunnen hun verantwoordelijkheid nemen door te investeren in online en blended learning, mits zij de lessen uit de coronaperiode ter harte nemen.
Het Internationaal Energieagentschap (IEA) waarschuwde afgelopen vrijdag voor de grootste verstoring op de wereldwijde oliemarkt ooit. De oorlog in het Midden-Oosten, en met name de afsluiting van de Straat van Hormuz en aanvallen op olie- en gasinstallaties in de Golfregio, raakt inmiddels een groot van de dagelijkse olie- en gasvoorziening. Het agentschap roept overheden en burgers op om terughoudend om te gaan met energiebronnen. Concrete adviezen zijn onder meer: thuiswerken waar mogelijk, gebruik maken van het openbaar vervoer en snelheidslimieten verlagen. Iedereen zal dus moeten bijdragen aan het verminderen van het energieverbruik.
Die boodschap geldt mijns inziens ook voor het onderwijs en de wereld van leren en ontwikkelen. Onderwijsinstellingen -en ik denk daarbij met name aan mbo, hbo en universiteiten- maar ook particuliere opleidingsinstituten en L&D-afdelingen van organisaties kunnen hierin hun verantwoordelijkheid nemen door meer te investeren in online en blended learning. Wanneer lerenden minder hoeven te reizen naar een fysieke locatie, draagt dat direct bij aan een lager energieverbruik. Dagelijks reizen immers duizenden lerenden naar diverse opleidingslocaties. Een verschuiving naar meer online leren kan dan bijdragen aan het terugdringen van het energieverbruik. Ik weet: face-to-face onderwijs heeft dikwijls de voorkeur en is in een aantal gevallen zelfs heel lastig vervangbaar. Er kan echter meer online dan we vaak denken.
Het is dan wel van belang om aandacht te besteden aan de kwaliteit van online en blended learning door het ontwerp doordacht aan te pakken en uit te voeren. Daarbij moeten we ons realiseren dat de ervaringen uit de coronaperiode laten zien wat er gebeurt als die ‘doordachtheid’ ontbreekt. Toen onderwijsinstellingen in 2020 plotseling hun deuren moesten sluiten, schakelden zij massaal over op wat Charles Hodges en collega’s (2020) “Remote Emergency Teaching” noemen: een noodoplossing waarbij bestaand face-to-face onderwijs zo snel mogelijk naar een online omgeving werd verplaatst. Het ging om overleven, niet om kwaliteit. Docenten gaven hun reguliere colleges via videovergadertools zoals MS Teams of Zoom, vaak zonder hun didactiek aan te passen. Lerenden ervoeren weinig interactie, misten structuur en raakten gedemotiveerd. Het beeld dat online leren per definitie minder goed is dan fysiek onderwijs, werd daardoor onterecht versterkt.
Uit de coronaperiode zijn m.i. enkele belangrijke lessen te trekken, die ook uitgebreid gedocumenteerd zijn. Bijvoorbeeld:
- De kwaliteit van online onderwijs staat of valt met de voorbereiding. Professioneel ontworpen online onderwijs vergt langere tijd van zorgvuldige ontwikkeling, niet een weekend improviseren. Begin dus tijdig en faciliteer in tijd.
- Alleen het digitaliseren van bestaand materiaal -zoals een college opnemen en online zetten- volstaat niet. Online leren vraagt om een andere didactiek dan face-to-face onderwijs.
- Besteed aandacht aan betrokkenheid en verbondenheid, onder meer door sociale interactie: lerenden die zich geïsoleerd voelden, presteerden slechter en haakten vaker af.
- Het is belangrijk dat docenten voldoende zijn voorbereid op het ontwerpen en begeleiden van online en blended leerprocessen. Professionalisering van docenten is een voorwaarde voor kwalitatief goed online en blended onderwijs.
Als we nu opnieuw een situatie ingaan waarin minder fysiek onderwijs wenselijk is -ditmaal vanwege de energiecrisis- moeten we voorkomen dat dezelfde fouten worden gemaakt. Dat begint bij het hanteren van bewezen didactische principes bij het ontwerpen van online en blended leertrajecten. Zonder volledig te willen zijn, noem ik er vijf:
- Lerenden moeten leerstof actief verwerken. Passief kijken naar online video leidt tot oppervlakkig leren. In plaats daarvan moeten online activiteiten lerenden aanzetten tot het zelf verwerken, toepassen en uitleggen van de stof, bijvoorbeeld door opdrachten, reflectieoefeningen of het maken van eigen producten.
- Besteed aandacht aan de sociale dimensie van leren. Online onderwijs moet ruimte bieden voor interactie tussen docent en lerenden en tussen lerenden onderling, bijvoorbeeld via gericht ingezette discussiefora, groepsopdrachten of korte synchrone sessies. Het gaat erom dat lerenden zich verbonden voelen met elkaar en met de docent, ook wanneer zij niet in dezelfde ruimte zitten.
- Realiseer de balans tussen synchrone en asynchrone activiteiten. Asynchroon leren biedt lerenden de mogelijkheid om in eigen tempo leerstof te bestuderen, wat aansluit bij de flexibiliteit van online leren. Synchrone momenten zijn waardevol voor directe interactie, het stellen van vragen en het bespreken van complexe onderwerpen. Een doordachte combinatie van beide vormen levert het meeste op. Uiteraard hoef je niet volledig te kiezen voor online leren, maar kun je asynchroon en synchroon online leren ook combineren met fysieke bijeenkomsten.
- Bied structuur en begeleiding. Lerenden hebben online meer houvast nodig dan in een fysieke setting, ook omdat je de informele signalen, die je tijdens een bijeenkomst krijgt, grotendeels wegvallen. Duidelijke leerdoelen, een overzicht van het leertraject, tijdige feedback en zichtbaarheid van voortgang helpen lerenden om hun leerproces te sturen.
- Het is van belang dat nieuw geleerde kennis en vaardigheden worden geïntegreerd in de dagelijkse praktijk. Online leeractiviteiten die lerenden vragen om het geleerde toe te passen in hun eigen werk- of studieomgeving dragen bij aan duurzaam leren. Dit sluit aan bij de “First Principles of Instruction” van Merrill: leren is het meest effectief wanneer het gericht is op realistische taken en wanneer lerenden nieuwe kennis daadwerkelijk toepassen in hun dagelijks handelen.
Deze principes gelden niet alleen voor het reguliere onderwijs, maar ook voor L&D-afdelingen en opleidingsinstituten. De aanstaande energiecrisis vergroot dan ook de urgentie om structureel te investeren in kwalitatief hoogwaardig online en blended leren. Deze crisis maakt opnieuw zichtbaar dat afhankelijkheid van fysieke bijeenkomsten kwetsbaar is; niet alleen voor pandemieën, maar ook voor geopolitieke verstoringen. We moeten deze situatie aangrijpen om het aanbod structureel te herontwerpen. De lessen uit de coronaperiode en de beschikbare kennis over effectief online en blended leren bieden daarvoor een goede basis.
Gebruikte bronnen
Hodges, C., Moore, S., Lockee, B., Trust, T., & Bond, A. (2020). The difference between emergency remote teaching and online learning. EDUCAUSE Review. https://er.educause.edu/articles/2020/3/the-difference-between-emergency-remote-teaching-and-online-learning
NOS. (2026, 20 maart). IEA waarschuwt voor grootste energiecrisis ooit: werk thuis en reis met ov. https://nos.nl/artikel/2607028-iea-waarschuwt-voor-grootste-energiecrisis-ooit-werk-thuis-en-reis-met-ov
Rubens, W. (2020, 3 april). Het verschil tussen online leren en ‘emergency remote teaching’. te-learning.nl. https://www.te-learning.nl/blog/het-verschil-tussen-online-leren-en-emergency-remote-teaching/
Rubens, W. (2021, 6 februari). Pedagogisch-didactische richtlijnen voor technology enhanced learning. te-learning.nl. https://te-learning.nl/pedagogisch-didactische-richtlijnen-voor-technology-enhanced-learning/
Rubens, W. (2021, 2 september). Webinar blended learning: ontwerpcriteria en didactische principes. te-learning.nl. https://www.te-learning.nl/blog/webinar-blended-learning-ontwerpcriteria-en-didactische-principes/
Rubens, W. (2022, 2 april). Wanneer is online leren van goede kwaliteit? te-learning.nl. https://www.te-learning.nl/blog/wanneer-is-online-leren-van-goede-kwaliteit/
Rubens, W. (2022, 23 mei). De geleerde lessen van de Coronacrisis hebben voor onderwijsinstellingen niet alleen betrekking op leren, opleiden en onderwijs. te-learning.nl. https://te-learning.nl/de-geleerde-lessen-van-de-coronacrisis-hebben-voor-onderwijsinstellingen-niet-alleen-betrekking-op-leren-opleiden-en-onderwijs/
Rubens, W. (2022, 26 mei). Vier misconcepties over online leren. te-learning.nl. https://www.te-learning.nl/blog/vier-misconcepties-over-online-leren/
Lees het hele
artikel