Kan online leren onderwijs toegankelijk maken voor Afghaanse vrouwen en meiden?
Online onderwijs kan fysiek onderwijs niet vervangen voor Afghaanse meiden. Het is inmiddels wel een noodzakelijke uitweg nu zij structureel worden uitgesloten van voortgezet onderwijs. Dat stelt Shabana Basij-Rasikh in een interview met KabulNow.
Basij-Rasikh is medeoprichter en directeur van de School of Leadership, Afghanistan (SOLA). Wat in 2008 begon als beursprogramma, groeide uit tot de eerste kostschool voor meisjes in Afghanistan. De school was gevestigd in Kabul totdat de Taliban in augustus 2021 de macht overnamen; leerlingen en personeel werden toen geëvacueerd naar Rwanda, waar SOLA sindsdien onderwijs verzorgt.
Naast de kostschool in Rwanda biedt SOLA sinds maart 2024 het platform SOLAx aan. Dat is een gratis, op WhatsApp gebaseerde leeromgeving. Volgens Basij-Rasikh telt het platform inmiddels ruim 40.000 lerenden, van wie 85 procent zich in Afghanistan bevindt. Een chatbot stuurt lessen in korte onderdelen, met video’s, audio-opnamen en documenten, gevolgd door vragen. SOLAx is bewust ingericht op de beperkte en onregelmatige toegang die veel Afghaanse gezinnen hebben tot elektriciteit, smartphones en internet: lerenden kunnen studeren zodra zij over een telefoon en verbinding beschikken, ook als dat maar één keer per week of per maand is.
Afghanistan is volgens het artikel het enige land ter wereld waar meisjes en vrouwen formeel zijn uitgesloten van onderwijs na de zesde klas. Volgens UNESCO gaat het inmiddels om naar schatting 2,4 miljoen meisjes voor wie het voortgezet onderwijs sinds de machtsovername niet meer toegankelijk is.
Basij-Rasikh trekt een parallel met haar eigen jeugd: zij was zes jaar toen de Taliban in 1996 voor het eerst aan de macht kwamen en volgde toen, net als haar zus, lessen op geheime scholen die door vrouwen thuis werden georganiseerd. Zonder formele diploma’s, maar volgens haar wel voldoende om het perspectief op een ander leven levend te houden. Online leren vervult volgens haar nu een vergelijkbare rol, maar kan de interactie met docenten en medeleerlingen in een fysieke school niet bieden. Ze waarschuwt bovendien dat vijf jaar een lange periode is voor een generatie die opgroeit met het beeld dat vrouwen in het openbare leven grotendeels afwezig zijn; dat risico op normalisering noemt ze zorgelijk.
De gevolgen reiken volgens haar verder dan onderwijs alleen: beperkingen op werk voor vrouwen drukken het gezinsinkomen, waardoor ook jongens vaker school verlaten om te gaan werken. Basij-Rasikh benadrukt daarnaast dat herstel niet louter van de internationale gemeenschap afhankelijk mag worden gemaakt; Afghanen moeten volgens haar zelf de leiding nemen over beslissingen die hun dagelijks leven raken. Op de campus in Rwanda brengt SOLA leerlingen uit verschillende etnische, religieuze en taalkundige achtergronden samen. Dat draagt volgens haar bij aan onderlinge verbondenheid die op termijn relevant kan zijn voor een vreedzamer Afghanistan.
Mijn opmerkingen
Wat er in Afghanistan gebeurt met vrouwen en meisjes, is verschrikkelijk. Een hele generatie wordt structureel de toegang tot onderwijs ontzegd, met alle gevolgen van dien voor hun toekomst en voor de samenleving als geheel.
Ik heb me eerder afgevraagd of online leren voor Afghaanse vrouwen en meisjes een alternatief kan zijn nu fysiek onderwijs hun wordt ontzegd. Dit interview bevestigt dat het antwoord genuanceerd is: het kan een uitweg bieden, zoals SOLAx laat zien, maar het is geen volwaardige vervanging voor fysiek onderwijs, voor deze doelgroep. Basij-Rasikh is daar zelf ook duidelijk over. Voor de persoonlijke ontwikkeling van meiden is persoonlijk contact met rolmodellen en leeftijdsgenoten van groot belang.
Of online leren als alternatief werkt, hangt bovendien af van een flink aantal factoren. Denk daarbij aan de beschikbaarheid van devices, de kwaliteit van de internetverbinding, de aard van het vakgebied, de mate waarin lerenden in staat zijn om hun eigen leren te reguleren, en de mate waarin de leerstof zich leent voor een format als WhatsApp. De urgentie om online te leren is wel erg groot.
Over de meeste van die factoren hoeven wij in Nederland nauwelijks na te denken. Ook beschikken wij over meer geavanceerde leertechnologieën. Toch leerde de coronaperiode ons dat ook hier niet iedereen beschikt over een stabiele internetverbinding of een eigen device. Het verschil met Afghanistan is dat het daar niet om een tijdelijke crisis gaat, maar om een structurele en opzettelijke uitsluiting, gecombineerd met chronisch beperkte infrastructuur.
Het ontwerp van SOLAx is in dat opzicht slim gekozen: geen platform dat uitgaat van continue connectiviteit, maar een asynchrone, chatbot-gestuurde aanpak die aansluit bij de realiteit van gebruikers die soms maar één keer per week toegang hebben tot stroom of een telefoon. Er is ook gekozen voor een technologisch laagdrempelige technologie.